Mẹo đoán hướng giải và loại trừ đáp án trắc nghiệm khi không biết làm

Còn mười phút, trước mặt là một câu đọc ba lần vẫn không biết bắt đầu từ đâu. Nộp trắng thì tiếc, khoanh bừa thì sợ sai. Ở đề tốt nghiệp THPT từ năm 2025, câu hỏi "có nên đoán không" có một câu trả lời rõ ràng tính được bằng con số — nhưng câu trả lời ấy khác nhau ở từng phần của đề, và nhiều bạn đang áp dụng mẹo của phần này cho phần kia.

Tóm tắt nhanh: Đề trắc nghiệm tốt nghiệp không trừ điểm câu sai, nên không bao giờ để trống. Câu nhiều lựa chọn thì loại trừ phương án sai để nâng xác suất đúng. Câu Đúng/Sai chấm luỹ tiến thì xét từng ý độc lập và điền đủ bốn ý. Câu trả lời ngắn gần như không đoán được, phải ước lượng và kiểm tra điều kiện.

Ba phần đề, ba bài toán đoán khác nhau

Các môn trắc nghiệm trong đề tốt nghiệp từ năm 2025 có tối đa ba phần. Điểm được tính theo số câu, số ý đúng; câu sai không bị trừ điểm. Vì vậy thứ cần so không phải "đoán hay bỏ" mà là "đoán thì được kỳ vọng bao nhiêu":

Phần	Cách chấm	Đoán hoàn toàn ngẫu nhiên được kỳ vọng	Kết luận
I — Nhiều lựa chọn	0,25 điểm mỗi câu	$\dfrac{1}{4}\times 0{,}25 \approx 0{,}06$ điểm mỗi câu	Luôn tô; loại được phương án nào thì kỳ vọng tăng
II — Đúng/Sai 4 ý	0,1 · 0,25 · 0,5 · 1 điểm theo số ý đúng	khoảng 0,31 điểm mỗi câu	Luôn điền đủ 4 ý
III — Trả lời ngắn	0,5 điểm (Toán) hoặc 0,25 điểm	gần như 0	Không "đoán" được; phải ước lượng có căn cứ

Con số 0,31 ở Phần II đến từ phép tính dưới đây. Mỗi ý đoán bừa đúng với xác suất một nửa, nên số ý đúng trong 4 ý phân bố như sau:

Số ý đúng	Xác suất	Điểm
0	1/16	0
1	4/16	0,1
2	6/16	0,25
3	4/16	0,5
4	1/16	1

Tức là một câu Đúng/Sai bỏ trắng mất trung bình khoảng 0,31 điểm — nhiều hơn năm lần một câu nhiều lựa chọn bỏ trắng. Đây là lý do quan trọng nhất để không bao giờ để trống ô nào ở Phần II. Cơ chế chấm luỹ tiến được giải thích đầy đủ ở bài câu Đúng/Sai nhiều ý.

Lưu ý cho khoá thi 2027: ngày 21/9/2026, Bộ GD&ĐT cho biết đề thi tốt nghiệp sẽ được điều chỉnh theo hướng giảm nhẹ mức độ yêu cầu; cấu trúc trên là của đề 2025–2026. Khi Bộ công bố đề tham khảo 2027, hãy đối chiếu lại số câu và cách tính điểm.

Phần I: loại trừ phương án để đổi 25% thành 50%

Khoanh bừa giữa bốn phương án cho xác suất đúng 25%. Loại chắc chắn được một phương án là 33%, loại được hai là 50%. Loại trừ không phải đoán mò — nó là giải một phần bài toán. Sáu cách dưới đây dùng được ở nhiều môn:

1. Thử ngược đáp án (Toán). Khi câu hỏi hỏi nghiệm, giá trị tham số hay một con số, thay từng phương án vào điều kiện của đề. Ví dụ đề hỏi nghiệm của $2^{x+1} = 8$ với bốn phương án 1, 2, 3, 4: thay $x = 2$ được $2^3 = 8$, xong — không cần giải.
2. Thử giá trị đặc biệt. Câu hỏi đúng với mọi $x$ thì phải đúng với $x = 0$, $x = 1$. Phương án nào sai ở giá trị đặc biệt thì loại.
3. Kiểm tra đơn vị (Vật lí, Hoá học). Đề hỏi năng lượng mà phương án có đơn vị của công suất thì loại ngay. Nhiều phương án nhiễu được tạo ra bằng cách quên đổi đơn vị — con số lệch đúng 1000 lần so với phương án khác là dấu hiệu nên kiểm lại phép đổi.
4. Ước lượng độ lớn. Khối lượng một chất trong phản ứng ở phòng thí nghiệm không thể là hàng tấn; tốc độ tăng trưởng dân số không thể 40% mỗi năm. Loại phương án vô lí về độ lớn trước khi tính.
5. Loại theo cấu trúc câu (Tiếng Anh). Chỗ trống đứng giữa mạo từ và danh từ phải là tính từ; động từ avoid phải đi với V-ing. Chỉ cần nhận ra vị trí ngữ pháp là loại được các phương án sai từ loại, dù không biết nghĩa từ. Bảng cấu trúc hay gặp có ở bài 30 cấu trúc ngữ pháp tiếng Anh.
6. Loại theo phạm vi câu hỏi (Lịch sử, Địa lí, GDKT&PL). Câu hỏi về một giai đoạn mà phương án nhắc sự kiện của giai đoạn khác thì loại. Phương án đúng về kiến thức nhưng không trả lời đúng điều đề hỏi cũng là phương án nhiễu phổ biến.

Những "mẹo" nên bỏ

• "Không biết thì chọn C" hay "chọn phương án dài nhất". Đề thi có nhiều mã đề với thứ tự phương án được trộn, không có quy luật chữ cái nào đáng tin.
• "Phương án có chữ luôn luôn, tất cả thì sai". Đôi khi đúng, nhưng không phải luật. Dùng nó như gợi ý để đọc kĩ lại, không phải lý do để loại.
• Đổi đáp án vào phút chót vì lo lắng. Chỉ đổi khi bạn phát hiện một lỗi tính toán hoặc một chi tiết đọc sót cụ thể.

Phần II: xét từng ý, không xét cả câu

Đây là phần nhiều bạn xử lý sai nhất: thấy câu khó là bỏ cả câu. Trong khi mỗi ý được chấm riêng, và điểm tăng mạnh ở ý đúng thứ ba, thứ tư.

Nguyên tắc 1 — làm ý chắc trước. Ý a, b thường ở mức nhận biết, thông hiểu. Chốt chúng trước khi đụng tới ý c, d.

Nguyên tắc 2 — điền đủ bốn ý kể cả khi không chắc. Bảng dưới so kỳ vọng điểm giữa "chỉ điền ý chắc" và "điền ý chắc rồi đoán phần còn lại":

Tình huống	Chỉ điền ý chắc	Điền ý chắc + đoán các ý còn lại
Chắc 2 ý, không biết 2 ý	0,25 điểm	khoảng 0,56 điểm
Chắc 3 ý, không biết 1 ý	0,5 điểm	0,75 điểm

Với trường hợp chắc 3 ý, ý còn lại đoán đúng thì câu được trọn 1 điểm, đoán sai thì vẫn giữ 0,5 điểm — nên đoán chỉ có lợi:

Nguyên tắc 3 — dùng các ý để kiểm tra nhau. Bốn ý của một câu thường dựa trên cùng một tình huống, và kết quả ý trước hay là dữ kiện cho ý sau. Nếu kết luận ý c mâu thuẫn với ý b bạn vừa chốt, một trong hai đang sai — quay lại kiểm tra thay vì đoán tiếp.

Phần III: không có phương án để loại, chỉ có căn cứ để ước lượng

Câu trả lời ngắn yêu cầu tô một con số. Không có bốn phương án nên không loại trừ được, và xác suất đoán trúng một con số bất kì gần như bằng không. Nhưng vẫn có những việc giúp giữ điểm:

1. Đọc điều kiện đề bài để khoanh vùng đáp án. Đề hỏi số cách, số học sinh thì đáp án là số nguyên dương; đề hỏi xác suất thì đáp án nằm giữa 0 và 1. Kết quả ngoài vùng này nghĩa là bạn tính sai, không phải đáp án lạ.
2. Làm được một nửa bài vẫn nên đi tiếp tới con số cuối — một ước lượng có căn cứ còn hơn ô trống, vì ô trống chắc chắn bằng 0.
3. Làm tròn đúng yêu cầu của đề. Đề ghi "làm tròn đến hàng phần mười" mà bạn tô hai chữ số thập phân là mất điểm dù đã tính đúng.
4. Kiểm cách tô dấu trừ, dấu phẩy trên phiếu. Chi tiết về cách tô và sửa đáp án xem ở bài quy trình tô phiếu trả lời trắc nghiệm.

Nói thẳng: Phần III là phần không có mẹo. Cách duy nhất để lấy điểm ở đây là luyện tự giải đến con số cuối cùng, không dựa vào phương án gợi ý. Xem thêm bài câu trả lời ngắn để hiểu vì sao dạng câu này được dùng để phân loại.

Quy trình ba lượt khi gặp câu không biết làm

1. Lượt 1 — làm câu chắc chắn, bỏ qua câu bí. Đánh dấu câu bí trên đề, đừng dừng quá hai phút cho một câu nhiều lựa chọn.
2. Lượt 2 — quay lại câu bí và loại trừ. Dùng sáu cách ở Phần I, nguyên tắc từng ý ở Phần II. Chọn phương án tốt nhất trong số còn lại.
3. Lượt 3 — năm phút cuối, tô kín mọi ô còn trống. Không ô nào ở Phần I và Phần II được để trắng khi nộp bài.

Cách chia thời gian cụ thể cho ba lượt này trong đề 50 phút có ở bài phân bổ thời gian 50 phút làm bài trắc nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sai trắc nghiệm có bị trừ điểm không?

Không. Đề tốt nghiệp THPT tính điểm theo số câu, số ý trả lời đúng; câu sai hoặc bỏ trống đều được 0 điểm cho câu đó. Vì vậy khi sắp hết giờ, hãy tô đủ mọi câu nhiều lựa chọn và mọi ý Đúng/Sai.

Câu Đúng/Sai không biết ý nào thì có nên bỏ cả câu?

Không nên. Đoán cả bốn ý vẫn được kỳ vọng khoảng 0,31 điểm, cao hơn nhiều so với 0 điểm khi bỏ trống. Nếu chắc được một hai ý, điền chúng rồi đoán phần còn lại, kỳ vọng còn tăng thêm.

Có quy luật đáp án nào như chọn C hay chọn phương án dài nhất không?

Không có quy luật đáng tin. Đề có nhiều mã với thứ tự phương án được trộn khác nhau. Dành thời gian loại trừ theo nội dung sẽ mang lại nhiều điểm hơn bất kì quy luật chữ cái nào.

Đề thi vào 10 có áp dụng được các mẹo này không?

Phần loại trừ phương án dùng được cho mọi bài trắc nghiệm nhiều lựa chọn. Còn cách chấm cụ thể — có câu Đúng/Sai, có trừ điểm hay không — do từng sở giáo dục quy định, nên hãy đọc kĩ hướng dẫn của tỉnh bạn trước khi áp dụng.

Đoán có căn cứ là một kĩ năng, không phải may rủi

Loại trừ đáp án không thay được việc học, nhưng nó biến những câu "không biết" thành những câu "biết một nửa" — và trong một đề 40 câu, vài câu như vậy đủ đổi hẳn một mức điểm. Hãy luyện nó ngay từ bây giờ trong mọi đề thử, để đến phòng thi thật nó thành phản xạ chứ không phải thứ phải nhớ.

Để tập xử lý câu Đúng/Sai chấm luỹ tiến và câu trả lời ngắn như đề thật, bạn có thể làm đề trong kho đề thi trên Grade: bài được chấm tự động ngay khi nộp, có lời giải từng câu để xem mình loại trừ đúng hay sai ở đâu. Lưu bài này lại và gửi cho bạn cùng phòng thi — nhất là người hay bỏ trống câu Đúng/Sai.

Nguồn tham khảo

• Bộ GD&ĐT — Cấu trúc định dạng đề thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025, cách tính điểm Phần I, II, III (Cục Quản lý chất lượng, vqa.moet.gov.vn; Cổng Thông tin điện tử Chính phủ)
• Quy chế thi tốt nghiệp THPT — Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT, sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 13/2026/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT
• Phép tính kỳ vọng điểm trong bài do tác giả thực hiện dựa trên thang điểm chính thức ở trên

Ảnh minh hoạ: Pexels.