Thực hư chuyện kiêng ăn trứng, chuối trước khi đi thi: góc nhìn khoa học và tâm lý

Sáng hôm thi, mẹ dọn bữa sáng và cẩn thận gạt đĩa trứng sang một bên; bà dặn đi dặn lại đừng ăn chuối kẻo "trượt"; còn bạn thì vừa buồn cười vừa hơi chột dạ, lỡ mà đúng thì sao. Chuyện kiêng trứng, chuối có mặt trong rất nhiều gia đình Việt mỗi mùa thi. Bài này không chế giễu phong tục ấy, cũng không bảo bạn phải tin. Nó trả lời ba câu hỏi: hai món này thật sự có hại gì không, vì sao con người lại cần những nghi thức như vậy, và làm thế nào để kiêng hay không kiêng đều không làm bạn thêm lo.

Tóm tắt nhanh: Trứng và chuối là thực phẩm bổ dưỡng, dễ tiêu, không làm giảm điểm thi. Việc kiêng đến từ cách chơi chữ: trứng gợi "điểm không", chuối gợi "trượt". Nghi thức có thể giúp một số người bớt lo, nhưng bằng chứng về "may mắn thật" rất yếu. Điều nên kiêng thật sự là món lạ và thực phẩm kém an toàn.

Vì sao lại là trứng và chuối?

Gần như mọi món "kiêng" mùa thi ở Việt Nam đều bắt nguồn từ cách chơi chữ và liên tưởng hình ảnh, không phải từ tác dụng của món ăn lên cơ thể.

Món	Liên tưởng dân gian	Món được "chuộng" thay thế
Trứng	Quả trứng tròn như số 0, "ăn trứng" như bị điểm không	Xôi đỗ, chè đỗ ("đỗ" đồng âm với thi đỗ)
Chuối	Vỏ chuối trơn, gợi "trượt vỏ chuối", "trượt" kỳ thi	Món có tên mang nghĩa tốt
Một số món khác tuỳ vùng, tuỳ nhà	Liên tưởng xui như "đen", "đổ", "bò ngang"	—

Những liên tưởng này là một phần của văn hoá ngôn ngữ. Người Việt thích chơi chữ, và chuyện chọn món theo nghĩa của tên gọi cũng xuất hiện trong mâm cỗ Tết hay lễ cưới. Ở nhiều nước Đông Á cũng có tục tương tự: học sinh Nhật hay ăn món katsu vì "katsu" đồng âm với "thắng", còn ở Hàn Quốc có tục tặng bánh dính yeot để "dính" vào trường mình muốn đỗ. Tức là đây không phải chuyện riêng của một gia đình "mê tín", mà là một cách con người khắp nơi đối phó với sự bất định.

Về mặt dinh dưỡng: hai món này có hại không?

Không. Ngược lại, trứng và chuối nằm trong nhóm thực phẩm được chuyên gia dinh dưỡng gợi ý cho bữa sáng của sĩ tử, vì chúng rẻ, quen và dễ tiêu.

	Trứng gà	Chuối
Đóng góp chính	Đạm chất lượng cao, chất béo, vitamin nhóm B, choline	Tinh bột và đường tự nhiên, chất xơ, kali
Lợi ích với buổi thi	Giúp no lâu, đỡ đói ở nửa sau giờ thi	Cho năng lượng nhanh, dễ mang theo, dễ ăn khi hồi hộp
Lưu ý an toàn	Ăn chín kỹ, không ăn lòng đào hay trứng sống trong ngày thi	Chọn quả chín vừa; người dễ đầy bụng không nên ăn quá nhiều lúc đói

PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, khi hướng dẫn bữa sáng cho thí sinh mùa thi 2026, liệt kê trứng ngay trong nhóm thực phẩm giàu đạm nên có. Nếu có lý do khoa học để cân nhắc, nó nằm ở cách chế biến: trứng chưa chín có nguy cơ nhiễm khuẩn Salmonella, và đó mới là điều đáng kiêng thật trong ngày thi, không phải bản thân quả trứng.

Nói cách khác, nếu bạn bỏ trứng và chuối mà không thay bằng món có đạm và tinh bột tương đương, bữa sáng của bạn nghèo đi. Đây là cái giá có thật duy nhất của tục kiêng này. Về cách xây bữa sáng và thực đơn cả ngày, xem bài thực đơn dinh dưỡng mùa thi.

Góc nhìn tâm lý: vì sao nghi thức lại hấp dẫn đến vậy?

Kỳ thi là một tình huống quan trọng mà ta không kiểm soát được hết: đề ra gì, phòng thi thế nào, hôm ấy mình có tỉnh táo không. Các nhà tâm lý học đã quan sát từ lâu rằng chính những lúc như vậy con người dễ tìm tới nghi thức và kiêng kỵ. Chúng cho ta cảm giác đang làm được một điều gì đó giữa những thứ không nắm được.

Bài tổng quan của Hobson, Schroeder, Risen, Xygalatas và Inzlicht (Personality and Social Psychology Review, 2018) mô tả nghi thức như một công cụ giúp con người điều chỉnh cảm xúc và tạo cảm giác trật tự khi đối mặt với lo âu và bất định. Nghĩa là cảm giác "yên tâm hơn" khi làm đúng nghi thức là có thật về mặt cảm xúc.

Nhưng "may mắn thật" thì bằng chứng rất yếu

Đây là phần cần nói thẳng, vì trên mạng hay trích dẫn hai nghiên cứu nghe rất thuyết phục:

• Nghiên cứu "bóng golf may mắn" của Damisch, Stoberock và Mussweiler (Psychological Science, 2010) báo cáo rằng người được nói mình cầm "quả bóng may mắn" đánh golf chính xác hơn. Tuy nhiên, Calin-Jageman và Caldwell (Social Psychology, 2014) làm lại thí nghiệm với cỡ mẫu lớn hơn và không tìm thấy khác biệt: người cầm "bóng may mắn" đánh gần như y hệt nhóm đối chứng.
• Nghiên cứu "Don't stop believing" của Brooks và cộng sự (Organizational Behavior and Human Decision Processes, 2016) cho rằng nghi thức làm giảm lo âu và cải thiện thành tích. Bài báo này đã bị rút lại (retracted) năm 2024, sau khi chính các tác giả đề nghị vì không còn tin cậy vào tính toàn vẹn của dữ liệu.

Kết luận trung thực: nghi thức có thể giúp một số người thấy bình tĩnh hơn, nhưng chưa có bằng chứng vững chắc rằng kiêng món này hay ăn món kia làm điểm thi thay đổi. Điểm của bạn đến từ những tháng ôn tập, không đến từ bữa sáng hôm thi.

Khi kiêng kỵ quay ngược lại làm hại mình

Có một mặt trái ít được nhắc tới. Nếu bạn tin chắc rằng ăn trứng sẽ xui, rồi sáng hôm thi lỡ ăn một miếng bánh có trứng, bạn có thể bước vào phòng thi với một nỗi lo mới, và chính nỗi lo ấy mới là thứ ảnh hưởng tới bài làm. Kiêng càng nhiều thứ, càng nhiều cơ hội để "phạm kiêng".

Vì vậy, nếu bạn thấy mình bắt đầu lo lắng quá mức về những chi tiết như vậy, hãy coi đó là tín hiệu áp lực thi cử đang lớn hơn bình thường. Bài nỗi sợ phòng thi và cách vượt qua có những cách cụ thể để hạ nhiệt.

Vậy nên kiêng hay không kiêng?

Không có câu trả lời chung cho mọi nhà. Một cách nghĩ hợp lý là: chọn điều giúp bạn bình tĩnh và vẫn ăn đủ chất.

Nếu bạn (hoặc gia đình) muốn giữ phong tục

1. Thay bằng món tương đương về dinh dưỡng. Bỏ trứng thì có thịt nạc, đậu phụ, sữa, xôi đỗ; bỏ chuối thì có cam, táo, bánh mì, khoai lang.
2. Kiêng ít thôi. Giữ một hai món quen thuộc với gia đình, đừng mở rộng danh sách tới mức bữa sáng thành bài toán.
3. Không biến kiêng thành áp lực. Nếu lỡ ăn phải, hãy tự nhắc: điểm thi không nằm trong đĩa thức ăn.

Nếu bạn không tin nhưng người lớn trong nhà tin

Đây là tình huống phổ biến nhất. Bà, mẹ kiêng giùm bạn là cách họ thể hiện sự quan tâm khi không thể vào phòng thi cùng bạn. Nhường nhịn một bữa sáng không tốn gì, còn tranh cãi sáng hôm thi thì làm cả nhà mất bình tĩnh. Bạn có thể nói nhẹ nhàng: "Con ăn xôi đỗ cho đủ chất nhé", vừa giữ được ý của gia đình, vừa đủ dinh dưỡng.

Một "nghi thức" có cơ sở hơn để thử

Nếu bạn thích có một việc làm quen thuộc trước giờ thi, hãy chọn nghi thức giúp đầu óc gọn gàng hơn:

• Viết ra nỗi lo trong khoảng 10 phút trước buổi thi. Nghiên cứu của Ramirez và Beilock (Science, 2011) cho thấy học sinh hay lo lắng làm bài tốt hơn sau khi viết ra suy nghĩ lo âu của mình trước bài thi. Đây là kết quả từ một số ít thí nghiệm, nên hãy xem nó là một cách thử, không phải bảo đảm.
• Thở chậm vài nhịp khi ngồi vào chỗ: hít vào bằng mũi, thở ra chậm và dài hơn.
• Chuẩn bị đồ dùng từ tối hôm trước theo một danh sách cố định: giấy tờ, bút, thước, máy tính. Cảm giác "đã sẵn sàng" là một dạng nghi thức rất thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Sáng hôm thi ăn trứng có bị "điểm không" không?

Không. Điểm số phụ thuộc vào bài làm, không phụ thuộc món ăn sáng. Trứng chín kỹ là nguồn đạm tốt giúp no lâu. Nếu gia đình bạn kiêng, hãy thay bằng thịt nạc, sữa hoặc đậu phụ để bữa sáng vẫn đủ chất.

Ăn chuối trước khi thi có tốt không?

Chuối cung cấp tinh bột, đường tự nhiên và kali, dễ mang theo và dễ ăn khi hồi hộp, nên là món ăn nhẹ hợp lý trước giờ thi. Người hay đầy bụng thì không nên ăn nhiều lúc đói; một quả là vừa.

Kiêng kỵ có phải là mê tín cần bỏ ngay không?

Không nhất thiết. Nhiều nghi thức giúp con người thấy yên tâm hơn và gắn kết gia đình. Chỉ nên cân nhắc lại khi việc kiêng làm bữa ăn thiếu chất, hoặc khi nó khiến bạn lo lắng nhiều hơn thay vì bình tĩnh hơn.

Vậy trước ngày thi thật sự nên kiêng gì?

Nên kiêng món lạ chưa từng ăn, đồ ăn đường phố không rõ nguồn gốc, hải sản sống, trứng chưa chín, món quá cay hoặc nhiều dầu mỡ, và nước tăng lực. Đây là những thứ có thể gây đau bụng hay mất ngủ đúng ngày quan trọng.

Điều duy nhất bạn cần mang vào phòng thi

Trứng hay xôi đỗ, chuối hay cam, lựa chọn nào cũng được, miễn là bạn ăn đủ, ăn quen và đầu óc bình tĩnh. Phong tục là một cách gia đình gửi gắm lời chúc; còn thứ quyết định bài thi là những gì bạn đã ôn và sự tỉnh táo của bạn trong 90 hay 120 phút ấy.

Lưu bài này để đọc lại khi bữa sáng hôm thi thành chủ đề bàn tán, và gửi cho người bạn cùng phòng thi đang lo vì lỡ ăn một quả trứng.

Nguồn tham khảo

• PGS.TS. Nguyễn Trọng Hưng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia — "3 nguyên tắc dinh dưỡng để sĩ tử khoẻ mạnh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT", VietNamNet, 10/06/2026.
• Hobson N. M., Schroeder J., Risen J. L., Xygalatas D., Inzlicht M. (2018). The psychology of rituals: An integrative review and process-based framework. Personality and Social Psychology Review, 22(3).
• Damisch L., Stoberock B., Mussweiler T. (2010). Keep your fingers crossed! How superstition improves performance. Psychological Science, 21(7).
• Calin-Jageman R. J., Caldwell T. L. (2014). Replication of the superstition and performance study by Damisch, Stoberock, and Mussweiler (2010). Social Psychology, 45(3).
• Brooks A. W. và cộng sự (2016). Don't stop believing: Rituals improve performance by decreasing anxiety. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 137 — đã bị rút lại; thông báo rút bài đăng trên cùng tạp chí, tập 185 (2024).
• Ramirez G., Beilock S. L. (2011). Writing about testing worries boosts exam performance in the classroom. Science, 331(6014).
• World Health Organization. Five Keys to Safer Food Manual (2006).

Ảnh minh hoạ: Pexels.