Câu đúng/sai nhiều ý: con số cho thấy nó chặn khoanh lụi ở đâu, và không chặn ở đâu

Từ năm 2025, đề thi tốt nghiệp THPT có một phần mà nhiều thầy cô mới soạn lần đầu: mỗi câu là một mệnh đề dẫn kèm bốn ý a, b, c, d, học sinh xét từng ý Đúng hay Sai. Lý do được nêu khi giới thiệu định dạng này là "chống đoán bừa". Điều đó đúng, nhưng chỉ đúng một nửa — và nửa còn lại quyết định cách thầy cô nên soạn ý.

Nỗi khó: soạn bốn ý khó hơn soạn bốn phương án

Một câu trắc nghiệm bốn phương án chỉ cần một đáp án đúng và ba phương án sai hợp lý. Một câu đúng/sai nhiều ý cần bốn khẳng định độc lập, mỗi khẳng định phải rõ ràng đúng hoặc rõ ràng sai, và không ý nào được suy ra từ ý khác. Thầy cô nào đã soạn đều biết: ý a và ý b thường viết trôi, tới ý d thì hết chỗ để hỏi và bắt đầu viết một biến thể của ý a.

Thêm vào đó là cách chấm. Định dạng 2025 chấm lũy tiến thay vì ăn cả hoặc mất cả, với một thang cố định cho câu 1 điểm:

Số ý đúng	Điểm nhận được
1 ý	0,10
2 ý	0,25
3 ý	0,50
4 ý	1,00

Thang này nhìn qua có vẻ chỉ là chuyện kỹ thuật. Thực ra nó quyết định hành vi làm bài của học sinh, và để thấy tại sao thì phải tính.

Bản chất: hai con số, và chúng nói hai điều trái ngược

Giả sử một học sinh không biết gì và đánh bừa cả bốn ý. Mỗi ý là một lựa chọn Đúng/Sai độc lập, nên số ý đúng phân bố theo nhị thức với 16 trường hợp bằng nhau:

Số ý đúng	Số trường hợp	Xác suất	Điểm
0	1	6,25%	0,00
1	4	25,00%	0,10
2	6	37,50%	0,25
3	4	25,00%	0,50
4	1	6,25%	1,00

Từ bảng này ra hai con số, và đây là chỗ ngộ nhận nằm:

• Xác suất ăn TRỌN điểm khi đoán bừa: 6,25%. So với 25% của trắc nghiệm bốn phương án, đây là một cải thiện lớn và thật. Một học sinh không học không thể khoanh lụi để có điểm cao ở phần này.
• Kỳ vọng điểm khi đoán bừa: 0,31 điểm trên câu 1 điểm. Trắc nghiệm bốn phương án cho kỳ vọng 0,25. Tức đoán bừa ở dạng mới còn nhận về nhiều hơn một chút.

Hai con số ấy không mâu thuẫn. Chúng nói rằng dạng đúng/sai nhiều ý không làm việc đoán bừa bớt lợi; nó làm việc đoán bừa không còn đủ để đạt mức cao. Phần thưởng chuyển từ "may mắn" sang "biết chắc cả bốn" — và đó mới là điều cần nói khi giải thích với học sinh, thay vì câu "dạng này không đoán được".

Hệ quả cho cách soạn: ý phải ĐỘC LẬP, nếu không thang lũy tiến vỡ

Toàn bộ phép tính trên dựa vào một giả thiết: bốn ý độc lập với nhau. Nếu ý c chỉ là ý a viết ngược, thì học sinh đoán đúng a là đoán đúng c, và số trường hợp thực tế không còn là 16. Thang điểm lũy tiến khi ấy trả về những con số vẫn trông hợp lý nhưng không còn ứng với mức hiểu nào.

Đây là chỗ khác biệt cốt yếu so với trắc nghiệm: với bốn phương án A–D, ba phương án sai nên liên quan đến nhau (chúng là các cách hiểu sai phổ biến của cùng một khái niệm). Với bốn ý Đúng/Sai thì ngược lại — chúng phải nhắm vào bốn mặt khác nhau của cùng một tình huống.

Điều dạng này đo được mà trắc nghiệm không đo

Không phải "tư duy phản biện" nói chung, mà một việc cụ thể và rất đáng đo: xét tính đúng đắn của từng khẳng định một, không dựa vào việc so sánh với các khẳng định khác.

Trong một câu trắc nghiệm, học sinh giỏi thường không giải mà loại: phương án nào vô lý nhất thì bỏ, còn lại hai thì chọn cái quen hơn. Kỹ năng ấy thật nhưng không phải kỹ năng ta muốn đo. Ở dạng đúng/sai nhiều ý, không có gì để loại — mỗi ý phải được phán xét riêng, và một ý sai không làm ý khác đúng hơn. Đó cũng là hình dạng của công việc thật: một bản báo cáo, một lời khuyên y tế, một tin trên mạng đều đến dưới dạng vài khẳng định cần xét riêng từng cái.

So sánh trực quan: hai dạng thức

	Trắc nghiệm 4 phương án	Đúng/Sai 4 ý
Số quyết định học sinh phải ra	Một	Bốn
Chiến thuật loại trừ	Dùng được, và rất hiệu quả	Không dùng được
Xác suất đoán bừa ăn trọn điểm	25%	6,25%
Kỳ vọng điểm khi đoán bừa	0,25	0,31
Có điểm thành phần	Không — ăn cả hoặc mất cả	Có, theo thang lũy tiến
Thông tin thu được	Em chọn đúng hay sai	Em hỏng ở mặt nào trong bốn mặt
Ba phương án/ý sai nên thế nào	Liên quan nhau: các cách hiểu sai của cùng khái niệm	Độc lập nhau: bốn mặt khác nhau
Chi phí soạn	Thấp	Cao hơn hẳn — bốn khẳng định độc lập

Dòng "thông tin thu được" là lợi ích thật và ít được khai thác: bốn ý là bốn phép đo trên cùng một tình huống. Nếu cả lớp đúng ý a, b, c mà sai ý d, thầy cô biết chính xác mặt nào của khái niệm đang hổng — thứ mà một câu trắc nghiệm không cho.

Ba bước soạn một câu đúng/sai nhiều ý

Bước 1 — Viết mệnh đề dẫn, và đừng viết nó thành một câu hỏi

Mệnh đề dẫn không phải câu hỏi. Nó là một tình huống hoặc một dữ kiện; phần cần phán xét nằm ở bốn ý. Đây là chỗ hay sai nhất khi mới soạn: viết phần dẫn thành "Phát biểu nào sau đây đúng?" rồi đặt bốn ý bên dưới — như vậy là dựng lại một câu trắc nghiệm nhiều đáp án, và học sinh sẽ tìm ý đúng thay vì xét cả bốn.

Phần dẫn tốt trông như thế này: "Cho hàm số y = f(x) có bảng biến thiên như hình bên." Hoặc: "Một dung dịch chứa đồng thời NaCl và NaOH." Trung tính, không hỏi gì, đủ dữ kiện.

Bước 2 — Bốn ý nhắm bốn mặt, theo bốn mức tăng dần

Cách chắc nhất để bốn ý độc lập là gán trước cho mỗi ý một mặt khác nhau, rồi mới viết. Với môn tự nhiên, bộ bốn mặt dùng được cho gần như mọi tình huống:

Ý	Mặt	Mức độ
a)	Đọc trực tiếp một dữ kiện từ phần dẫn	Nhận biết
b)	Quan hệ giữa hai dữ kiện trong phần dẫn	Thông hiểu
c)	Một kết quả phải tính ra mới biết	Vận dụng
d)	Một khẳng định tổng quát hoặc một trường hợp biên	Vận dụng cao

Và bốn luật về nội dung từng ý, mỗi luật chặn một lỗi đã gặp:

1. Không dùng "luôn luôn", "mọi", "không bao giờ" ở quá một ý. Những từ này biến ý thành câu đố về từ ngữ thay vì về nội dung — và học sinh có kinh nghiệm thi biết rằng khẳng định tuyệt đối thường Sai. Giữ đúng một ý như vậy, để ở vị trí d, và làm cho nó thật sự đúng ít nhất một lần trong đề để phá quán tính ấy.
2. Mỗi ý là MỘT khẳng định. "Dung dịch dẫn điện và có pH lớn hơn 7" là hai khẳng định; học sinh đúng một nửa vẫn phải đánh một đáp án, và điểm không còn nói lên điều gì.
3. Không để cả bốn ý cùng Đúng hoặc cùng Sai. Học sinh dò được khuôn ấy sau vài đề, và khi đó cả câu sụp về một quyết định duy nhất. Tỷ lệ dùng được là 2 Đúng – 2 Sai hoặc 3–1, đảo vị trí giữa các câu.
4. Ý d không được phụ thuộc ý c. Phép thử: nếu tính sai ở c thì có chắc sai ở d không? Nếu có, hai ý ấy là một ý.

Bước 3 — Soát bằng hai phép thử trước khi đưa vào đề

Phép thử đếm trường hợp. Với mỗi cặp ý, hỏi: biết ý này đúng thì có suy ra được ý kia không? Nếu có bất kỳ cặp nào như vậy, số trường hợp thực tế nhỏ hơn 16 và thang lũy tiến không còn đúng. Sửa một trong hai ý.

Phép thử che phần dẫn. Che mệnh đề dẫn, đọc bốn ý. Ý nào vẫn phán xét được thì ý ấy không hỏi về tình huống này — nó là một câu lý thuyết nằm nhờ, và nên thay.

⚠️ Một lỗi kỹ thuật đáng biết khi số hoá: nếu cả bốn ý đều được đánh dấu Sai thì gần như chắc chắn khâu nhập đáp án đã lệch, chứ không phải người soạn có ý đồ ấy. Dạng lỗi này cho ra dữ liệu hoàn toàn hợp lệ — bốn ý đủ, mỗi ý có một giá trị — nên không phép soát hình thức nào bắt được. Trong hệ thống Grade, bộ dựng câu hỏi ném lỗi và dừng khi gặp câu bốn ý cùng Sai, vì đó đúng là dấu vết của lỗi quét dãy Đúng/Sai sai chỗ.

Rào cản thật: bốn ý độc lập là bốn lần công sức

Soạn một câu đúng/sai nhiều ý tốn khoảng gấp ba một câu trắc nghiệm, và một đề định dạng 2025 cần bốn câu như vậy. Nhân với số lớp và số kỳ thì đây là phần nặng nhất của việc ra đề theo định dạng mới.

Grade nhận dạng này là một trong 12 dạng thức câu hỏi, với phần chấm lũy tiến đúng thang 0,1 / 0,25 / 0,5 / 1,0 tính sẵn ở máy chủ — thầy cô không phải tự cộng. Mỗi ý lưu được giải thích riêng: vì sao ý này Sai, chứ không chỉ đánh dấu nó Sai. Cả phần giải thích ấy chỉ đi ra sau khi học sinh nộp bài; lúc đang làm thì dữ liệu gửi xuống không chứa nó.

Kho dùng chung hiện có gần 1.500 đề công khai và hơn 28.000 câu hỏi trên 23 môn, trong đó phần lớn đề theo định dạng 2025 đã có đủ bốn câu đúng/sai nhiều ý — dùng lại được, hoặc dùng làm mẫu để soạn câu của mình.

Thầy cô có thể bắt đầu bằng bảng bốn mặt ở bước 2: lấy một tình huống đang dạy, gán trước bốn mặt cho bốn ý, rồi mới viết chữ. Tạo đề miễn phí trên Grade để soạn câu ấy và xem phần chấm lũy tiến chạy trên chính lớp mình.

Đọc thêm: ra đề theo cách của PISA — câu đúng/sai nhiều ý phát huy nhất khi nằm trong một chùm câu hỏi dùng chung ngữ liệu.

Nguồn tham khảo

• Cấu trúc định dạng đề thi tốt nghiệp THPT áp dụng từ năm 2025 — Bộ GD&ĐT, phần dạng câu hỏi đúng/sai nhiều ý và cách tính điểm
• Chương trình giáo dục phổ thông 2018 — Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT
• Quy định đánh giá học sinh THCS và THPT — Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT
• Tài liệu về xác suất đoán trúng và hình phạt đoán bừa trong trắc nghiệm khách quan — Educational Testing Service (Hoa Kỳ)

Ảnh minh hoạ: Pexels.