Cách ra đề, chấm bài và đọc kết quả theo hướng đánh giá năng lực: rubric phân tích, câu đúng/sai nhiều ý, trả lời ngắn, đề thích ứng, phổ điểm theo thang Bloom và bài kiểm tra xếp lớp — mỗi bài kèm quy trình áp dụng và một ví dụ dùng được ngay.
15 bài viết
Một tổ chuyên môn năm người, mỗi người có một thư mục đề trong máy mình. Sau bốn năm, tổ có khoảng hai nghìn câu hỏi nằm rải trong bảy chục tệp. Không ai biết tổng số thật là bao nhiêu, câu nào đã dùng cho lớp nào, và câu nào đang tồn tại ở hai bản với hai đáp án khác nhau.
Cuộc tranh luận "thi trên giấy hay thi trên máy" thường được đặt sai ở cấp độ: nó được hỏi cho cả bài kiểm tra, trong khi câu trả lời đúng lại khác nhau cho từng loại câu hỏi trong cùng bài đó. Một câu trắc nghiệm thì làm trên máy hơn hẳn — chấm ngay, không nhập điểm tay.
Cách trộn đề phổ biến nhất ở nhiều trường là cách nguy hiểm nhất: mở tệp đề gốc, cắt dán để đổi thứ tự câu, sửa lại số thứ tự, đổi vị trí vài phương án, lưu thành "mã đề 102".
Đầu khoá, một trung tâm cho tám mươi học viên làm bài kiểm tra xếp lớp, rồi chia thành bốn lớp hai mươi em. Cách chia: xếp điểm từ cao xuống thấp, cắt thành bốn khúc bằng nhau. Nghe hợp lý, và nó là cách gần như ai cũng làm khi lần đầu tổ chức phân lớp.
Chấm xong một đề bốn mươi câu, con số đầu tiên ai cũng tính là điểm trung bình của lớp. Nó là con số ít hữu ích nhất trong tất cả những con số có thể tính từ tập dữ liệu ấy.
Câu chuyện quen thuộc về giáo dục Phần Lan thường được kể gọn thành "họ không thi cử". Điều đó không đúng, và cách nó không đúng lại chính là phần đáng học nhất. Học sinh Phần Lan được kiểm tra rất thường xuyên — có thể thường xuyên hơn học sinh Việt Nam.
Một bài thi bốn mươi câu đưa cho cả lớp. Em giỏi nhất làm mười câu đầu đã đúng hết và hai mươi câu dễ còn lại không nói thêm gì về em ấy. Em yếu nhất gặp mười lăm câu vận dụng cao ở cuối và cũng không nói thêm gì — em sai hết, nhưng ta không biết em đang ở mức nào.
Một câu hỏi trắc nghiệm luôn tiết lộ một điều mà người soạn không muốn tiết lộ: đáp án nằm trong bốn lựa chọn này. Học sinh không nhớ công thức vẫn thử ngược được từ phương án.
Có những thứ trong chương trình mà một câu bốn phương án không đo nổi mà không biến thành câu đố. Thứ tự các bước giải một bài toán. Trình tự một chuỗi sự kiện lịch sử. Quan hệ giữa sáu thuật ngữ và sáu định nghĩa.
Từ năm 2025, đề thi tốt nghiệp THPT có một phần mà nhiều thầy cô mới soạn lần đầu: mỗi câu là một mệnh đề dẫn kèm bốn ý a, b, c, d, học sinh xét từng ý Đúng hay Sai. Lý do được nêu khi giới thiệu định dạng này là "chống đoán bừa".
Thầy cô ngồi soạn đề kiểm tra giữa kỳ. Bốn mươi câu, mỗi câu một tình huống mới, mỗi câu bốn phương án. Mất cả buổi tối, và đến câu thứ hai mươi thì các tình huống bắt đầu giống nhau.
Một bài viết được hai giám khảo chấm độc lập. Người thứ nhất cho 6,5. Người thứ hai cho 8,0. Cả hai đều có kinh nghiệm, đều đọc cùng một hướng dẫn chấm, và cả hai đều giải thích được lựa chọn của mình. Đây không phải chuyện hiếm, và nó cũng không phải lỗi của ai trong hai người.