Lý thuyết Vật lí 12 trọng tâm: cheatsheet ôn thi tốt nghiệp

Nhiều bạn chọn Vật lí làm môn tự chọn rồi mới giật mình khi mở sách lớp 12: không còn dao động, sóng hay điện xoay chiều dài dằng dặc như đề của các anh chị khoá trước, thay vào đó là nhiệt, khí, từ trường và hạt nhân. Tài liệu trên mạng thì lẫn lộn hai chương trình, ôn nhầm một chương là mất cả tuần. Bài này gom lại đúng bốn mạch nội dung của Vật lí 12 theo Chương trình GDPT 2018, kèm bảng công thức, những câu lý thuyết gần như chắc chắn gặp ở mức nhận biết, và các bẫy làm rơi điểm dễ.

Tóm tắt nhanh: Vật lí 12 theo Chương trình GDPT 2018 gồm bốn mạch: vật lí nhiệt, khí lí tưởng, từ trường và vật lí hạt nhân – phóng xạ. Đề thi tốt nghiệp từ 2025 có 28 câu trong 50 phút, chia ba phần. Nắm chắc định nghĩa, đơn vị và dấu của từng đại lượng là cách nhanh nhất để giữ trọn phần điểm dễ.

Bàn tay cầm phấn viết công thức vật lí trên bảng đen, minh hoạ bài tổng hợp lý thuyết Vật lí 12

Đề Vật lí từ 2025 hỏi gì và điểm dễ nằm ở đâu

Trước khi ôn lý thuyết, cần biết lý thuyết được hỏi theo hình thức nào. Cấu trúc đề môn Vật lí (giống Hoá học và Sinh học) từ năm 2025:

Phần	Dạng câu	Số câu	Điểm mỗi câu	Tổng điểm
I	Nhiều lựa chọn (A, B, C, D)	18	0,25	4,5
II	Đúng/Sai, mỗi câu 4 ý	4	tối đa 1,0 (luỹ tiến)	4,0
III	Trả lời ngắn	6	0,25	1,5

Phần II chấm luỹ tiến: đúng 1 ý được 0,1 điểm, 2 ý được 0,25, 3 ý được 0,5, cả 4 ý được 1,0. Điều này có nghĩa là mỗi ý Đúng/Sai về lý thuyết đều có giá trị — một câu bạn chỉ chắc 3 ý vẫn mang về nửa điểm. Cách phần này vận hành được phân tích kỹ ở bài câu Đúng/Sai nhiều ý.

Phần I có khoảng một nửa số câu ở mức nhận biết và thông hiểu: hỏi định nghĩa, đơn vị, hiện tượng, nhận ra công thức đúng. Đây chính là "điểm dễ" mà cheatsheet dưới đây nhắm vào. Với ngưỡng điểm liệt là từ 1,0 trở xuống, chỉ riêng việc nắm vững lý thuyết đã đủ đưa bạn ra khỏi vùng nguy hiểm rất xa.

Lưu ý cho khoá thi 2027: ngày 21/9/2026, Bộ GD&ĐT cho biết đề thi tốt nghiệp sẽ được điều chỉnh theo hướng giảm nhẹ mức độ yêu cầu; cấu trúc trên là của đề 2025–2026. Khi Bộ công bố đề tham khảo 2027, hãy đối chiếu lại số câu và cách tính điểm.

Mạch 1: Vật lí nhiệt

Những khái niệm phải thuộc

Mô hình động học phân tử: vật chất cấu tạo từ các phân tử chuyển động không ngừng; nhiệt độ càng cao, phân tử chuyển động càng nhanh.
Nội năng $U$ là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật. Nội năng thay đổi bằng hai cách: thực hiện công và truyền nhiệt.
Nhiệt độ tuyệt đối: $T = t + 273$ (chính xác là 273,15). Độ không tuyệt đối 0 K là nhiệt độ mà tại đó động năng chuyển động nhiệt của phân tử nhỏ nhất.
Sự chuyển thể: nóng chảy, đông đặc, hoá hơi (bay hơi và sôi), ngưng tụ. Trong khi nóng chảy hay sôi ở áp suất không đổi, nhiệt độ không đổi dù vẫn nhận nhiệt — đây là câu hỏi lý thuyết rất hay gặp.

Bảng công thức vật lí nhiệt

Đại lượng	Công thức	Đơn vị	Ghi nhớ
Định luật I nhiệt động lực học	$\Delta U = A + Q$	J	$A > 0$ : vật nhận công; $Q > 0$ : vật nhận nhiệt
Nhiệt lượng làm nóng	$Q = mc\Delta T$	J	$c$ là nhiệt dung riêng, J/(kg.K)
Nhiệt nóng chảy	$Q = \lambda m$	J	$\lambda$ là nhiệt nóng chảy riêng, J/kg
Nhiệt hoá hơi	$Q = Lm$	J	$L$ là nhiệt hoá hơi riêng, J/kg
Đổi thang nhiệt độ	$T = t + 273$	K	Độ chênh 1 K bằng độ chênh 1 °C

Mẹo nhớ dấu: đứng ở vị trí của vật. Cái gì đi vào vật thì dương, đi ra khỏi vật thì âm. Khí bị nén (nhận công) và bị hơ nóng (nhận nhiệt) thì cả $A$ và $Q$ đều dương, nội năng tăng.

Mạch 2: Khí lí tưởng

Mô hình và các định luật

Khí lí tưởng là mô hình trong đó các phân tử được coi là chất điểm, chỉ tương tác khi va chạm. Trạng thái khí được mô tả bằng ba thông số trạng thái: áp suất $p$ , thể tích $V$ , nhiệt độ tuyệt đối $T$ .

Quá trình	Điều kiện	Định luật	Dạng đồ thị hay hỏi
Đẳng nhiệt	$T$ không đổi	Boyle: $p_1V_1 = p_2V_2$	Hệ trục $(p, V)$ : đường hyperbol
Đẳng áp	$p$ không đổi	Charles: $\dfrac{V_1}{T_1} = \dfrac{V_2}{T_2}$	Hệ trục $(V, T)$ : đường thẳng kéo dài qua gốc
Đẳng tích	$V$ không đổi	$\dfrac{p_1}{T_1} = \dfrac{p_2}{T_2}$	Hệ trục $(p, T)$ : đường thẳng kéo dài qua gốc
Tổng quát	lượng khí không đổi	$\dfrac{pV}{T} = \text{hằng số}$	Dùng khi cả ba thông số cùng đổi

Phương trình trạng thái: $pV = nRT$ , với $R \approx 8{,}31$ J/(mol.K) và $n$ là số mol.

Góc nhìn phân tử

Áp suất khí sinh ra do các phân tử va chạm với thành bình: $p = \dfrac{1}{3}\dfrac{N}{V}m\overline{v^2}$ .
Động năng tịnh tiến trung bình của phân tử: $\overline{W}_{\text{đ}} = \dfrac{3}{2}kT$ , với hằng số Boltzmann $k = \dfrac{R}{N_A} \approx 1{,}38 \cdot 10^{-23}$ J/K.

Câu lý thuyết kinh điển: động năng trung bình của phân tử chỉ phụ thuộc nhiệt độ tuyệt đối, không phụ thuộc loại khí. Hai bình oxygen và hydrogen cùng nhiệt độ thì động năng trung bình như nhau, nhưng tốc độ trung bình của phân tử hydrogen lớn hơn vì khối lượng phân tử nhỏ hơn.

Mạch 3: Từ trường

Khái niệm nền

Từ trường tồn tại quanh nam châm và dòng điện, biểu hiện qua lực từ tác dụng lên nam châm thử hoặc dòng điện khác.
Đường sức từ là đường cong khép kín; ở ngoài nam châm đi ra từ cực Bắc, vào cực Nam; chỗ đường sức mau thì từ trường mạnh.
Cảm ứng từ $\vec{B}$ đặc trưng cho từ trường về độ mạnh và hướng, đơn vị tesla (T).

Bảng công thức từ trường

Nội dung	Công thức	Góc trong công thức là góc giữa
Lực từ lên đoạn dây mang dòng điện	$F = BIL\sin\theta$	dây dẫn và $\vec{B}$
Từ thông qua diện tích $S$	$\Phi = BS\cos\alpha$	vectơ pháp tuyến của mặt và $\vec{B}$
Suất điện động cảm ứng	$e_c = -\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t}$	—
Giá trị hiệu dụng của dòng xoay chiều	$I = \dfrac{I_0}{\sqrt{2}}$ , $U = \dfrac{U_0}{\sqrt{2}}$	—

Chiều lực từ: quy tắc bàn tay trái.
Định luật Lenz: dòng điện cảm ứng có chiều sao cho từ trường của nó chống lại sự biến thiên của từ thông sinh ra nó. Dấu trừ trong công thức suất điện động chính là định luật này.
Máy phát điện xoay chiều hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ: khung dây quay trong từ trường làm từ thông biến thiên điều hoà.
Điện từ trường: từ trường biến thiên sinh ra điện trường xoáy và ngược lại; điện từ trường lan truyền thành sóng điện từ, trong chân không với tốc độ $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.

Mạch 4: Vật lí hạt nhân và phóng xạ

Cấu trúc hạt nhân

Hạt nhân $^{A}_{Z}X$ có $Z$ proton và $A - Z$ neutron; $A$ gọi là số khối (số nucleon). Các hạt nhân có cùng $Z$ nhưng khác $A$ là đồng vị. Kích thước hạt nhân cỡ $10^{-15}$ m, nhỏ hơn nguyên tử khoảng một trăm nghìn lần.

Bảng công thức hạt nhân

Đại lượng	Công thức	Ghi nhớ
Độ hụt khối	$\Delta m = Zm_p + (A - Z)m_n - m_X$	luôn dương
Năng lượng liên kết	$W_{lk} = \Delta m \, c^2$	$1\text{ u} \approx 931{,}5\text{ MeV}/c^2$
Năng lượng liên kết riêng	$\dfrac{W_{lk}}{A}$	càng lớn, hạt nhân càng bền
Định luật phóng xạ	$N = N_0 \cdot 2^{-t/T}$	$T$ là chu kì bán rã
Hằng số phóng xạ	$\lambda = \dfrac{\ln 2}{T}$	đơn vị $\text{s}^{-1}$
Độ phóng xạ	$H = \lambda N$	đơn vị becquerel (Bq)

Bốn loại phóng xạ

Tia	Bản chất	Hạt nhân con so với hạt nhân mẹ
$\alpha$	hạt nhân $^{4}_{2}\text{He}$	$A$ giảm 4, $Z$ giảm 2
$\beta^-$	electron	$A$ giữ nguyên, $Z$ tăng 1
$\beta^+$	positron	$A$ giữ nguyên, $Z$ giảm 1
$\gamma$	sóng điện từ bước sóng rất ngắn	không đổi $A$ , $Z$

Phản ứng hạt nhân bảo toàn số nucleon và điện tích, nhưng không bảo toàn khối lượng — phần hụt khối chuyển thành năng lượng.
Phân hạch: hạt nhân nặng (như uranium-235) vỡ thành hai hạt nhân trung bình, là cơ sở của lò phản ứng hạt nhân. Nhiệt hạch: hai hạt nhân nhẹ tổng hợp thành hạt nhân nặng hơn, là nguồn năng lượng của Mặt Trời.
Chương trình mới có thêm nội dung an toàn phóng xạ và ứng dụng như chẩn đoán y học — dạng câu Đúng/Sai về ứng dụng thực tế xuất hiện ở đây.

Năm bẫy lý thuyết làm rơi điểm dễ

Quên đổi sang kelvin. Mọi định luật khí dùng $T$ tuyệt đối. Khí đẳng áp từ 27 °C lên 54 °C không tăng gấp đôi thể tích: tỉ số đúng là $\dfrac{327}{300} = 1{,}09$ .
Lẫn góc trong từ thông. $\alpha$ là góc giữa pháp tuyến và $\vec{B}$ . Mặt khung song song với đường sức thì từ thông bằng 0, không phải cực đại.
Nhầm "còn lại" với "đã phân rã". Sau hai chu kì bán rã, lượng chất còn lại là $\dfrac{1}{4}$ , lượng đã phân rã là $\dfrac{3}{4}$ . Đề hỏi cái nào thì đọc lại hai lần.
Tin rằng nhiệt độ luôn tăng khi nhận nhiệt. Trong lúc nóng chảy hay sôi, nhiệt độ đứng yên; nhiệt lượng dùng để phá liên kết giữa các phân tử.
Làm tròn sai ở phần trả lời ngắn. Phiếu chỉ có 4 ô ký tự gồm cả dấu trừ và dấu phẩy. Đọc kỹ yêu cầu "làm tròn đến hàng phần mười" hay "phần trăm", và đổi về đúng đơn vị đề cho trước khi tô. Cách xử lý dạng câu này ở bài câu trả lời ngắn.

Mười bẫy khác, gồm cả bẫy của môn Hoá, được gom trong bài 10 cái bẫy kinh điển môn Vật lí và Hoá học.

Cách dùng cheatsheet này trong 4 tuần

Tuần 1 — mỗi ngày một mạch, đọc bảng, rồi gấp lại tự viết lại toàn bộ công thức và đơn vị ra giấy nháp. Chỗ nào viết sai là chỗ cần ôn.
Tuần 2 — làm câu mức nhận biết theo từng mạch, 20 câu mỗi ngày. Mục tiêu là đúng gần hết, không phải nhanh.
Tuần 3 — tập riêng phần Đúng/Sai: với mỗi ý, gạch chân từ tuyệt đối như "luôn", "chỉ", "mọi" — đây thường là chỗ đề cài ý sai.
Tuần 4 — làm đề trọn 50 phút, rồi quay về đúng dòng trong bảng ứng với câu sai. Cách chia thời gian ba phần ở bài phân bổ 50 phút làm bài trắc nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Vật lí 12 chương trình mới còn học dao động, sóng, điện xoay chiều không?

Dao động và sóng thuộc Vật lí 11 của Chương trình GDPT 2018. Lớp 12 chỉ còn dòng điện xoay chiều ở mức khái niệm trong mạch từ trường. Tài liệu có dạng bài mạch RLC dài hoặc con lắc lò xo là của chương trình cũ, nên đối chiếu với sách giáo khoa trước khi dùng.

Đề thi tốt nghiệp có hỏi kiến thức lớp 10, 11 không?

Đề từ năm 2025 bám chủ yếu chương trình lớp 12. Tuy vậy, kiến thức nền như động năng, công, điện trường vẫn được dùng để giải bài lớp 12. Hãy đối chiếu thông báo cấu trúc đề chính thức của Bộ GD&ĐT cho năm bạn thi.

Học lý thuyết có đủ để qua điểm liệt không?

Điểm liệt là từ 1,0 trở xuống, tức chỉ cần khoảng năm câu nhiều lựa chọn đúng. Nắm chắc bốn bảng trong bài này giúp bạn vượt xa ngưỡng ấy và giữ phần lớn điểm ở mức nhận biết, thông hiểu.

Học chắc phần dễ trước, điểm cao sẽ tới sau

Điểm 8, 9 môn Vật lí hiếm khi đến từ việc giải được câu khó nhất đề; nó đến từ việc không đánh rơi câu dễ nào. Hãy in bài này ra, dán cạnh bàn học, và mỗi lần làm sai một câu thì đánh dấu đúng dòng công thức liên quan — sau một tháng, những dòng bị đánh dấu nhiều nhất chính là bản đồ ôn tập của riêng bạn.

Khi đã thuộc bảng, bạn có thể luyện đề Vật lí theo đúng định dạng 2025 ở trang môn Vật lí trên Grade: hệ thống chấm luỹ tiến phần Đúng/Sai và phần trả lời ngắn ngay khi nộp, có lời giải từng câu để đối chiếu với bảng trên.

Nếu thấy hữu ích, lưu bài lại và gửi cho bạn cùng chọn tổ hợp Khoa học tự nhiên — ôn chung một bảng công thức luôn nhanh hơn ôn một mình.

Nguồn tham khảo

Chương trình giáo dục phổ thông môn Vật lí — ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT
Sách giáo khoa Vật lí 12, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam
Cấu trúc định dạng đề thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025, Bộ GD&ĐT công bố ngày 8/3/2024 (đăng lại trên xaydungchinhsach.chinhphu.vn)
Hướng dẫn sử dụng phiếu trả lời trắc nghiệm thi tốt nghiệp THPT năm 2025, Bộ GD&ĐT
Quy chế thi tốt nghiệp THPT — Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT, sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 13/2026/TT-BGDĐT, Bộ GD&ĐT

Ảnh minh hoạ: Pexels.

Tổng hợp lý thuyết Vật lí 12: bộ cheatsheet chống liệt và ăn trọn điểm dễ