Áp lực đồng trang lứa: khi cả lớp đều "có vẻ" giỏi hơn bạn

10 giờ tối. Bạn vừa ngồi vào bàn, mở đề Toán ra, làm được hai câu thì mắt bắt đầu díu lại. Bạn cầm điện thoại lên "nghỉ năm phút".

Nhóm chat lớp có 47 tin nhắn chưa đọc. Một bạn vừa đăng ảnh tờ đề đã kín chữ: "xong đề 8 rồi chúng mày ơi". Một bạn khác: "t đang làm đề thứ 3 hôm nay". Có ai đó thả ảnh bảng điểm thi thử.

Bạn đặt điện thoại xuống. Hai câu ban nãy bỗng nhiên trông thật thảm hại.

Nếu cảnh này quen, bạn không hề đơn độc — và quan trọng hơn: thứ vừa xảy ra không phải bạn lười, mà là một cơ chế tâm lý có tên gọi hẳn hoi.

Tóm tắt nhanh

• Áp lực đồng trang lứa là cảm giác phải chạy theo vì thấy người xung quanh đang chạy — kể cả khi bạn không biết họ chạy về đâu.
• Bạn đang so hậu trường của mình với sân khấu của người khác: bạn biết hết mọi lần mình chán nản, còn về họ bạn chỉ thấy phần họ chọn kể.
• Hàn Quốc và Trung Quốc đã đi trước Việt Nam trên con đường này. Người Trung Quốc có hẳn một từ cho nó — nội quyển — và bài học của họ đáng để mình đọc trước.
• So sánh không chỉ làm bạn buồn, nó làm bạn học kém đi: não dùng năng lượng cho việc lo lắng thay vì cho việc nhớ bài.
• Có bốn cách thoát ra mà không cần nghỉ chơi với ai, và không cách nào đòi bạn phải "mạnh mẽ lên".

Bạn đang so sai thứ

Hãy thử nghĩ lại về bạn vừa nhắn "xong đề 8". Bạn biết gì về tám đề đó?

Bạn không biết bạn ấy làm trong bao lâu. Không biết làm đúng bao nhiêu câu. Không biết bạn ấy có nhìn đáp án giữa chừng không. Không biết tám đề ấy là tám đề khó hay tám đề dễ. Và chắc chắn bạn không biết tối qua bạn ấy có ngồi thừ ra như bạn đang ngồi bây giờ hay không.

Cái bạn thấy là một dòng tin nhắn được chọn để gửi đi. Cái bạn đem ra so là toàn bộ trải nghiệm sống của bạn, gồm cả mệt mỏi, hoang mang và những lúc muốn bỏ cuộc.

Đây là một phép so không cân từ đầu. Và nó luôn luôn cho ra cùng một kết quả: bạn thua.

Một chi tiết ít người để ý: người đăng "xong đề 8" rất có thể cũng đang lo. Trong lớp thường có một luật ngầm — ai đang sợ thì nói to hơn. Tin nhắn đó có khi không phải khoe, mà là một cách tự trấn an. Bạn đang thấy áp lực của người khác và tưởng đó là thành tích của họ.

Hàn Quốc và Trung Quốc: xem trước để khỏi đi vào

Hai nước này đã sống với áp lực học hành ở mức cao hơn Việt Nam nhiều năm. Nhìn sang họ không phải để sợ, mà để thấy con đường này dẫn tới đâu.

Hàn Quốc: học thêm gần như là mặc định

Kỳ thi đại học của Hàn Quốc gọi là Suneung, kéo dài khoảng tám tiếng trong một ngày. Cả nước gần như dừng lại vì nó: máy bay hoãn cất cánh trong giờ thi nghe, cảnh sát chở thí sinh đến muộn.

Thống kê của Hàn Quốc cho thấy phần rất lớn học sinh phổ thông — khoảng 78% theo số liệu gần đây — có đi học thêm ở các trung tâm gọi là hagwon, nhiều nơi học tới khuya. Hệ quả thì có thể đoán được: cảnh học sinh ngủ gật trong giờ chính khoá vì đã học lò cả đêm trở nên quen thuộc.

Và một khảo sát của chính phủ Hàn Quốc năm 2022 trên gần 60.000 học sinh trung học ghi nhận tỷ lệ đáng lo về dấu hiệu trầm cảm — khoảng một phần tư nam sinh và một phần ba nữ sinh cho biết từng trải qua.

Điểm đáng nói không phải là "Hàn Quốc khổ lắm". Điểm đáng nói là: khi tất cả cùng tăng tốc, không ai về đích sớm hơn — chỉ là cả đoàn cùng mệt hơn. Số suất vào trường tốp đầu không tăng lên vì mọi người học thêm nhiều hơn.

Trung Quốc: họ có hẳn một từ cho chuyện này

Người Trung Quốc gọi nó là nội quyển (内卷, phiên âm nèijuǎn, tiếng Anh dịch là involution). Nghĩa đại khái: cạnh tranh ngày càng gắt nhưng cái bánh không to thêm, nên mọi người bỏ ra nhiều công sức hơn để nhận về đúng ngần ấy.

Hình dung dễ nhất: cả rạp đang ngồi xem phim. Một người đứng lên để nhìn rõ hơn. Người sau phải đứng theo. Cuối cùng cả rạp đứng — và ai cũng nhìn rõ đúng bằng lúc tất cả còn ngồi, chỉ khác là giờ thì mỏi chân.

Kỳ thi gaokao của họ là cái rạp ấy ở quy mô hàng chục triệu người. Và phản ứng ngược lại cũng đã xuất hiện: một trào lưu tên tangping — "nằm thẳng" — nghĩa là thôi, không đua nữa, làm vừa đủ sống.

Đây là chỗ bạn nên chú ý, vì nó là bài học thật: hai thái cực đều không tốt. Đua tới kiệt sức thì gãy. Buông hẳn thì mất luôn những lựa chọn mà mình từng muốn. Phần khó là tìm được chỗ đứng ở giữa — và phần còn lại của bài này nói về chỗ đó.

So sánh làm bạn học kém đi, theo đúng nghĩa đen

Đây không phải lời an ủi. Nó là cách bộ não làm việc.

Khi bạn lo lắng, một phần khả năng tập trung bị chiếm chỗ. Bạn vẫn ngồi trước trang sách, mắt vẫn đi qua từng dòng, nhưng phần đầu óc đáng lẽ dùng để hiểu và ghi nhớ thì đang bận chạy một vòng lặp khác: mình chậm quá, mình không kịp mất, bạn kia chắc làm xong lâu rồi.

Kết quả là bạn ngồi ba tiếng và nhớ được lượng bài của một tiếng. Rồi bạn thấy mình kém thật, nên lo hơn. Rồi lại nhớ ít hơn nữa.

Vòng lặp này tự nuôi chính nó, và nó là lý do vì sao "cố gắng lo lắng nhiều hơn để có động lực" gần như luôn phản tác dụng. Một chút căng thẳng giúp bạn tỉnh táo. Quá ngưỡng đó thì nó ăn mất chính cái bạn đang cố bảo vệ.

Ở Việt Nam, các nghiên cứu về căng thẳng học đường tại các trường THPT đều ghi nhận một tỷ lệ đáng kể học sinh có dấu hiệu stress, và tỷ lệ ở nữ sinh thường cao hơn nam sinh rõ rệt. Nếu bạn đang thấy mình quá căng so với bạn bè, rất có thể bạn chỉ đang là người nói ra điều mà nhiều người khác cũng thấy.

Bốn cách thoát ra

1. Đổi thước đo: so với chính mình tuần trước

Câu hỏi "mình có giỏi bằng bạn A không" là một câu hỏi bạn không bao giờ trả lời được, vì bạn không có đủ dữ liệu về bạn A. Nó chỉ sinh ra lo lắng chứ không sinh ra hành động.

Đổi sang câu hỏi này: tuần trước mình làm được gì, tuần này làm được gì? Câu đó bạn trả lời được chính xác, và nó luôn chỉ ra việc tiếp theo phải làm.

Cách làm rất đơn giản: mỗi tối viết đúng một dòng vào sổ — hôm nay làm được gì. "Xong 10 câu hàm số", "hiểu được dạng bài con lắc". Sau ba tuần đọc lại, bạn sẽ thấy một thứ mà cảm giác hằng ngày luôn giấu mất: bạn có tiến, chỉ là tiến chậm hơn tốc độ bạn muốn.

2. Cắt nguồn so sánh, không cắt bạn bè

Bạn không cần nghỉ chơi với ai. Bạn cần tắt dòng chảy so sánh liên tục, mà phần lớn đến từ điện thoại.

• Tắt thông báo nhóm chat lớp trong giờ học. Không rời nhóm — chỉ tắt tiếng. Tin quan trọng vẫn còn đó khi bạn học xong.
• Bỏ theo dõi (hoặc tạm ẩn) những tài khoản khiến bạn thấy tệ về bản thân sau mỗi lần lướt. Kể cả khi đó là bạn bè. Bạn không nợ ai việc phải xem họ mỗi ngày.
• Để điện thoại ở phòng khác khi học, không phải úp màn hình trên bàn. Khoảng cách vật lý hiệu quả hơn ý chí rất nhiều.

3. Hỏi ngược lại, thay vì im lặng chịu đựng

Lần tới khi ai đó nói "tao làm xong 8 đề rồi", hãy thử hỏi lại một cách bình thường: "Đúng bao nhiêu? Dạng nào mày hay sai?"

Hai chuyện sẽ xảy ra. Một là bạn nhận ra con số 8 kia không đáng sợ như bạn tưởng. Hai là cuộc trò chuyện chuyển từ khoe sang học cùng nhau — và đó là lúc bạn cùng lớp trở lại thành đồng minh thay vì đối thủ.

Bạn bè cùng lớp không thi với nhau. Bạn thi với cả nước. Người ngồi cạnh bạn là người hiểu rõ nhất bạn đang trải qua cái gì — phí phạm nếu biến họ thành thước đo để tự làm khổ mình.

4. Chọn một đường đua hẹp hơn

Bạn không thể giỏi mọi môn bằng người giỏi nhất mỗi môn. Không ai làm được, kể cả những người bạn đang ngưỡng mộ.

Hãy xác định rõ: tổ hợp của bạn là gì, bạn cần bao nhiêu điểm cho nguyện vọng thực tế nhất của mình. Rồi dồn sức vào đúng đó. Việc bạn A giỏi Hoá hơn bạn không liên quan gì tới bạn nếu bạn thi khối D.

Nghe thì hiển nhiên, nhưng phần lớn áp lực đồng trang lứa đến từ việc so ở những đường đua mà bạn thậm chí không tham gia.

Khi nào áp lực là dấu hiệu tốt, khi nào là dấu hiệu xấu

Dấu hiệu còn lành	Dấu hiệu nên dừng lại xem xét
Thấy bạn học tốt thì muốn hỏi cách học của bạn ấy	Thấy bạn học tốt thì thấy khó chịu, hoặc mong bạn ấy làm bài kém đi
Căng trước kỳ thi, hết thi thì nhẹ người	Căng liên tục nhiều tuần, kể cả những ngày không có gì phải nộp
Lo nên ngồi vào bàn học	Lo tới mức không dám mở sách ra, vì mở ra là thấy mình kém
Ngủ ít hơn trong tuần cao điểm	Mất ngủ kéo dài, hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn kiệt sức
Vẫn còn thấy vui với vài thứ ngoài học	Không còn thấy vui với bất cứ thứ gì, kể cả thứ từng rất thích

Cột bên phải không có nghĩa là bạn "bị làm sao". Nó có nghĩa là bạn đang mang quá sức một mình, và đã tới lúc nói với ai đó — xem phần cuối bài.

Câu hỏi thường gặp

Bạn bè em toàn đi học thêm 3-4 ca, em không đi có bị tụt lại không?

Số ca học không quyết định kết quả — cách học mới quyết định. Ngồi đủ bốn ca mà chỉ nghe thụ động thì thua một tiếng tự làm đề rồi tự chấm, tự tìm chỗ sai. Câu hỏi đúng không phải "mình học mấy ca" mà là "tuần này mình tự giải được thêm dạng bài nào".

Em thấy ghen tị với bạn thân khi bạn ấy điểm cao hơn. Em có tệ không?

Không. Đó là phản ứng bình thường của con người và gần như ai cũng từng có, chỉ là ít người nói ra. Điều đáng quan tâm không phải là bạn có cảm giác đó hay không, mà là bạn làm gì với nó. Ghen tị rồi hỏi bạn cách học là một chuyện; ghen tị rồi xa lánh bạn là chuyện khác — và cái sau làm bạn mất một người đồng hành đúng lúc cần nhất.

Bố mẹ em hay so em với con nhà người ta. Em phải làm sao?

Đây là chuyện rất phổ biến và thường xuất phát từ lo lắng chứ không phải chê bai, dù cảm giác nhận được thì giống hệt nhau. Có một cách nói thường hiệu quả hơn im lặng hoặc cãi lại: nói về cảm giác thay vì tranh luận về sự thật. "Khi bố mẹ so con với bạn A, con thấy mình vô dụng và càng khó học hơn." Bài Áp lực từ kỳ vọng của bố mẹ nói kỹ hơn về chuyện này.

Có nên rời nhóm chat lớp không?

Thường thì không cần, và rời nhóm có thể khiến bạn lỡ thông tin thật sự quan trọng. Tắt thông báo là đủ với hầu hết mọi người. Nếu một nhóm chat cụ thể nào đó liên tục làm bạn thấy tệ và không mang lại gì, rời cũng không sao — bạn không có nghĩa vụ ở lại một chỗ làm hại mình.

Kết lại

Áp lực đồng trang lứa không biến mất khi bạn cố gắng hơn. Nó biến mất khi bạn đổi câu hỏi.

Từ "mình có bằng bạn ấy không" — một câu hỏi không có đáp án và không dẫn tới hành động nào — sang "hôm nay mình làm được gì hơn hôm qua".

Câu thứ hai nghe kém kịch tính hơn nhiều. Nhưng nó là câu duy nhất trong hai câu mà bạn thực sự trả lời được, và là câu duy nhất dẫn tới việc mở sách ra.

Còn chuyện bạn cùng lớp: sau kỳ thi vài năm, bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy thứ hạng trong lớp năm lớp 12 gần như không dự đoán được ai sống ổn. Thứ dự đoán được tốt hơn nhiều là ai giữ được thói quen tự học và ai còn giữ được bạn bè.

Nếu bạn đang thấy quá sức

Căng thẳng trước kỳ thi là bình thường. Nhưng có một ranh giới, và bạn nên biết nó nằm ở đâu: khi cảm giác nặng nề kéo dài nhiều tuần, khi bạn mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, không còn thấy vui với những việc từng thích, hoặc khi trong đầu bắt đầu xuất hiện ý nghĩ làm hại chính mình — đó không còn là áp lực thi cử thông thường nữa, và nó cũng không phải lỗi của bạn.

Ba việc bạn làm được, theo thứ tự dễ nhất trước:

• Gọi 111 — Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em. Miễn phí cước, hoạt động 24/24 tất cả các ngày, có tư vấn tâm lý cho trẻ em và vị thành niên. Bạn không cần xưng tên, và không cần chuyện của bạn phải "đủ nghiêm trọng" mới được gọi.
• Nói với một người lớn bạn tin — bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm, anh chị họ, hoặc phòng tư vấn tâm lý của trường nếu trường bạn có. Câu mở đầu không cần hay: "Con đang thấy rất mệt và con không biết phải làm sao" là đủ.
• Nói với một người bạn — không để họ giải quyết hộ, mà để bạn không phải mang một mình.

Nếu bạn đang nghĩ tới việc làm hại bản thân, đừng chờ xem ngày mai có đỡ hơn không. Gọi 111 ngay, hoặc nói với người lớn gần bạn nhất lúc này. Cảm giác hiện tại rất thật, nhưng nó không phải vĩnh viễn — và nó thay đổi nhanh hơn bạn tưởng khi có người cùng gánh.

Grade là nền tảng học tập, không phải dịch vụ tư vấn tâm lý. Những gì viết ở đây là thông tin tham khảo; khi cần hỗ trợ chuyên môn, hãy liên hệ tổng đài trên hoặc cơ sở y tế gần bạn.